Për shumë shqiptarë që kanë jetuar vitet e komunizmit apo kanë dëgjuar për atë periudhë, termi “vullnetarizëm” sjell ndër mend aksionet e pastrimit apo punët kolektive para viteve ’90. Ky akt, ndonëse në thelb sublim dhe njerëzor, shpesh është keqinterpretuar ose është përdorur në kontekste me dy kuptime. Sot, në një botë që ndryshon shpejt, vullnetarizmi po rizbulon kuptimin e tij të vërtetë: një përpjekje e lirë e njeriut për t’i qëndruar pranë tjetrit.
Vullnetarizmi si koncept dhe historiku i tij
Në konceptim, vullnetarizmi është aktiviteti altruist ku një individ apo grup dhuron kohën, njohuritë dhe aftësitë e tij pa pagesë dhe pa detyrim, për të ndihmuar një person, një kauzë apo komunitetin. Fjala vjen nga “vullneti” – dëshira e brendshme e njeriut për të bërë diçka të mirë. Në historinë botërore, gjurmët e para të dokumentuara datojnë në shekujt XII–XIII në Angli, ku mbi 500 spitale e bujtina mbaheshin nga vullnetarë. Në shekullin XVII, termi fillimisht u përdor për ushtarët që regjistroheshin vetë në ushtri, ndërsa rreth vitit 1630 nisi të përshkruante punën sociale pa pagesë për komunitetin.
Në shoqërinë tradicionale shqiptare, ky koncept ka ekzistuar gjithmonë, por në një formë tjetër. Askush nuk e quante veten “vullnetar” kur ndihmonte fqinjin për të ndërtuar çatinë, kur mblidheshin për korrjet përmes “argatit”, “majës” apo “sogjës”, apo kur priste udhëtarin. Kjo quhej thjesht njerëzillëk, besë, mikpritje dhe zakon.
Më pas, gjatë viteve 1945–1990, “aksionet vullnetare” për ndërtimin e hekurudhave apo terracave u kthyen në një detyrim shtetëror me prapavijë ideologjike. Ky imponim krijoi pas viteve ’90 një hezitim psikologjik te disa breza, duke e barazuar gabimisht vullnetarizmin me punën e detyruar.
Krahasimi i Rrugëtimit:
──► Shoqëria Tradicionale – Njerëzillëk & Argat
──► Periudha 1945-1990 –Aksione me Detyrim
──► Shoqëria Moderne – Zgjedhje e Lirë & Ligj
Vullnetarizmi me ligj
Sot jetojmë në një mjedis më individualist, ku nxitimi, izolimi digjital e komercializimi bëjnë që çdo gjë të matet me kohë, kosto dhe përfitim personal. Në këtë realitet, ndihma natyrale njerëzore shpesh pengohet. Për këtë arsye, lindi nevoja për ta strukturuar vullnetarizmin.
Në Shqipëri, Ligji Nr. 45/2016 “Për Vullnetarizmin” rregulloi marrëdhëniet mes vullnetarit dhe organizatorit, të drejtat, librezën e vullnetarit dhe njohjen e kësaj pune si përvojë. Po ashtu, Kodi i Punës e njeh atë si një përparësi gjatë konkurrimeve në administratë apo sektorin privat.
Këtu lind pyetja natyrale: A po e kthejmë vullnetarizmin në një detyrë burokratike vetëm për të plotësuar një CV?
Nëse bëhet vetëm për certifikatë, ai rrezikon të kthehet në “individualizëm të maskuar”. Por në një botë ku fëmijët rriten para ekraneve, edukimi i vullnetarizmit në shkolla shërben si një urë për t’i kujtuar çdo individi se ka vlera që nuk blehen me para. Vullnetarizmi i vërtetë nuk është shpikje burokratike, por ribashkim i njeriut me bërthamën e tij natyrore humane.
Vullnetarizmi i shqiptarëve, model e frymëzim solidariteti
Pavarësisht skepticizmit historik, shqiptarët kanë treguar doreshpirtësi të jashtëzakonshme në momentet më të vështira. Vullnetarizmi në vendin tonë shfaqet fuqishëm në formë reaktive e komunitare:
-
Lufta e Kosovës (1999): Mijëra familje shqiptare hapën dyert falas për të strehouar e ushqyer bashkëatdhetarët e dëbuar, ndërsa vullnetarë pa numër ndihmuan në ngritjen e kampeve.
-
Tërmeti i 26 Nëntorit 2019: Me mijëra të rinj e qytetarë u organizuan spontanisht, ngritën qendra grumbullimi, paketuan tonelata ndihma dhe i shpërndanë vetë në zonat e izoluara të Thumanës, Durrësit e Kurbinit.
-
Nismat Mjedisore dhe Komunitare: Dhjetëra mijëra nxënës e studentë janë angazhuar në pastrimin e bregdetit e parqeve, si dhe në mbjelljen e pemëve në Llogora, Dajt e Divjakë.
-
Mbështetja Sociale: Mësues në pension e studentë ofrojnë kurse falas për fëmijët në nevojë, ndërsa në zona rurale banorët bashkohen për të rindërtuar ura e qendra komunitare.
Vullnetarizmi në Shifra Statistikore
-
Globale (ILO / UNV):
-
Mbi 862 milionë njerëz angazhohen çdo muaj.
-
Barazohet me punën me orar të plotë të 109 milionë punonjësve.
-
60% është informal (ndihmë direkte me fqinjët/komunitetin), 40% përmes organizatave.
-
-
Në Shqipëri:
-
Dominon mosha e re: 15–29 vjeç (gjimnazistë dhe studentë).
-
70% e angazhimit mbetet informal e spontan në komunitet.
-
30% kryhet përmes kontratave zyrtare me OJQ ose institucione.
Dita Boterore e Vlerave Shqiperi 26
-
“Faleminderit” për të gjitha veprat
Shpesh flasim me shqetësim se si teknologjia dhe ritmi i shpejtë po e zvogëlojnë komunikimin dhe dhembshurinë mes njerëzve. Por vullnetarizmi provon se empatia nuk ka humbur, ajo egyszerűisht ka nevojë për hapësirë që të shprehet. Shqiptarët kanë treguar vlera në krizat e mëdha, por rëndësia e vërtetë qëndron te aktet e vogla ditore – ato vepra të padukshme që lindin nga dëshira e mirë për të kontribuar. Vullnetarizmi nuk ndryshon vetëm jetën e atij që merr ndihmë, por lartëson e pasuron shpirtërisht edhe ata që japin.